افتادگی مثانه یکی از مشکلات شایع در میان زنان به ویژه بعد از زایمان های متعدد یا در دوران یائسگی است. در این عارضه، عضلات و بافت های نگهدارنده مثانه ضعیف می شوند و مثانه به سمت پایین و در برخی موارد به داخل واژن جابجا می شود. اما چه عواملی باعث بروز افتادگی مثانه می شوند؟ در این مطلب قصد داریم به طور کامل به بررسی علل و عوامل خطر، علائم و نشانه ها، روشهای تشخیص، راه های پیشگیری و درمان های مختلف افتادگی مثانه بپردازیم پس با ما همراه باشید.
افتادگی مثانه چیست؟
افتادگی مثانه یا سیستوسل (Cystocele) وضعیتی است که در آن به دلیل ضعف یا شل شدن عضلات و بافت های نگهدارنده کف لگن، مثانه از جایگاه طبیعی خود پایین تر آمده و به سمت دیواره جلویی واژن متمایل می شود. وظیفه این عضلات و تاندون ها حفظ موقعیت طبیعی اندام های لگنی مانند مثانه، رحم و روده هاست اما عواملی مانند زایمان های متعدد، یبوست مزمن، سرفه های طولانی مدت یا بلند کردن اجسام سنگین به مرور زمان باعث تضعیف آنها می شوند. در نتیجه مثانه دیگر به خوبی در جای خود قرار نمی گیرد و حالتی به نام افتادگی مثانه رخ می دهد. این عارضه به تنهایی بروز می کند یا همراه با افتادگی رحم و سایر اندام های لگنی دیده می شود.
علائم افتادگی مثانه
بهتر است بدانید شدت بروز علائم افتادگی مثانه در افراد مختلف متفاوت است؛ برخی تنها احساس فشار خفیفی در ناحیه لگن دارند، در حالی که در موارد پیشرفته، بیرون زدگی توده ای از واژن یا اختلال در دفع ادرار مشاهده می شود. در مراحل اولیه ممکن است هیچ نشانه ای وجود نداشته باشد و تنها در معاینه پزشک تشخیص داده شود اما با پیشرفت بیماری، ناراحتی های بیشتری در زندگی روزمره و روابط زناشویی بروز می کند. به طور کلی علائم شایع افتادگی مثانه عبارتند از:
- نیاز به زور زدن برای ادرار کردن
- عفونت های مکرر دستگاه ادراری
- احساس برآمدگی یا توده در واژن
- احساس تخلیه نشدن کامل مثانه
- درد یا ناراحتی هنگام رابطه جنسی
- مشکل در شروع یا ادامه جریان ادرار
- تکرر ادرار یا احساس فوریت در دفع ادرار
- درد یا ناراحتی در پایین شکم، کشاله ران یا کمر
- احساس فشار، پری یا سنگینی در ناحیه لگن یا واژن
- بی اختیاری ادرار (نشت ادرار هنگام عطسه، سرفه یا خنده)
- افزایش احساس فشار هنگام ایستادن طولانی یا فعالیت بدنی
علت بروز افتادگی مثانه
معمولا افتادگی مثانه زمانی رخ می دهد که عضلات و بافت های همبند کف لگن که وظیفه نگهداری از اندام هایی مانند مثانه، رحم و روده ها را دارند، دچار ضعف یا کشیدگی شوند. این ضعف ممکن است به مرور زمان یا در اثر فشارهای فیزیکی و تغییرات هورمونی ایجاد شود. شایع ترین عامل این عارضه، زایمان طبیعی و بارداری است که به دلیل فشار مستقیم به کف لگن باعث کاهش قدرت عضلات و افتادگی مثانه می شود. حال در ادامه به مهمترین علل افتادگی مثانه اشاره می نماییم:
| ردیف | علت |
|---|---|
| 1 | بارداری و زایمان های متعدد یا دشوار |
| 2 | استفاده از فورسپس در زایمان |
| 3 | بلند کردن مکرر اجسام سنگین |
| 4 | سرفه مزمن یا بیماری های ریوی طولانی مدت |
| 5 | یبوست مزمن و زور زدن هنگام دفع |
| 6 | افزایش سن |
| 7 | یائسگی و کاهش سطح هورمون استروژن |
| 8 | اضافه وزن و چاقی |
| 9 | جراحی های قبلی در ناحیه لگن |
| 10 | ضعف یا شلی عضلات کف لگن |
| 11 | زمینه ژنتیکی و بافت همبند ضعیف |
| 12 | سابقه خانوادگی افتادگی اندام های لگنی |
بیشتر بخوانید: کیست تخمدان چیست؟
روشهای تشخیص افتادگی مثانه
بهتر است بدانید در این وضعیت، مثانه به سمت پایین و گاهی داخل واژن جابجا می شود و ممکن است علائمی مانند احساس سنگینی در لگن، تکرر ادرار، یا بی اختیاری ادرار ایجاد کند. با توجه به شباهت علائم این بیماری با سایر مشکلات دستگاه ادراری و تناسلی، تشخیص دقیق و اصولی آن اهمیت ویژه ای دارد. در ادامه، روشهای مختلف تشخیص این عارضه را بررسی می کنیم:
| روش تشخیص | توضیح کامل |
| معاینه لگن توسط پزشک متخصص | اولین و مهمترین گام در تشخیص افتادگی مثانه است. بهترین متخصص زنان در ستارخان با معاینه دقیق در حالت های مختلف (ایستاده، خوابیده یا هنگام زور زدن) میزان افتادگی مثانه و احتمال وجود افتادگی در سایر اندام های لگنی مانند رحم یا رکتوم را بررسی می کند. |
| آزمایش ادرار و خون | این آزمایش ها برای بررسی عفونت های ادراری، عملکرد کلیه ها و سایر اختلالات مرتبط انجام می شوند. در موارد افتادگی شدید، تخلیه ناقص ادرار ممکن است زمینه ساز عفونت های مکرر و در نتیجه آسیب کلیوی شود. |
| ارزیابی یورودینامیک (تست نوار مثانه) | با بررسی جریان و فشار ادرار، عملکرد مثانه و مجرای ادراری ارزیابی می شود. این تست به ویژه در بیمارانی با بی اختیاری ادراری یا بیماری های عصبی مانند دیابت، پارکینسون یا ام اس ضروری است. |
| سیستوسکوپی | در این روش، یک دوربین باریک و مجهز به نور (اندوسکوپ) از طریق مجرای ادرار وارد مثانه می شود تا دیواره داخلی مثانه از نظر التهاب، زخم یا تغییرات ساختاری بررسی گردد و معمولا تحت بی حسی موضعی انجام می شود. |
| اشعه ایکس با ماده حاجب | در برخی موارد، مثانه با ماده حاجب پر شده و سپس با استفاده از اشعه ایکس از آن تصویربرداری می شود و این روش به پزشک کمک می کند تا شکل و موقعیت دقیق مثانه را مشاهده کند. |
| سونوگرافی لگن | روشی غیر تهاجمی است که با استفاده از امواج صوتی، تصویر دقیقی از مثانه، رحم و سایر اندام های لگنی ارائه می دهد و میزان افتادگی یا انسداد احتمالی مجاری ادراری را مشخص می کند. |
| تصویربرداری ام آر آی (MRI) | در موارد پیچیده تر، MRI تصویری سه بعدی و دقیق از بافت های نرم لگن فراهم می کند. این روش برای ارزیابی افتادگیهای چندگانه (مثلا همزمان مثانه و رکتوم) و بررسی سلامت عضلات کف لگن بسیار کاربردی است. |
روشهای درمان افتادگی مثانه
افتادگی مثانه یا پرولاپس مثانه زمانی رخ می دهد که بافت ها و عضلات حمایت کننده مثانه و کف لگن تضعیف شده و در نتیجه مثانه به سمت پایین و گاهی داخل واژن جابجا می شود. شدت این مشکل از موارد خفیف تا شدید متغیر است و بسته به میزان علائم، درمان از روشهای ساده خانگی تا جراحی های تخصصی متفاوت می باشد. هدف از درمان، بازگرداندن عملکرد طبیعی مثانه، رفع علائم آزاردهنده و پیشگیری از پیشرفت افتادگی است. در ادامه با تمامی روشهای درمان افتادگی مثانه آشنا می شویم.
اصلاح سبک زندگی
در مراحل اولیه و خفیف، تغییر در سبک زندگی نقش مهمی در کنترل علائم دارد. کاهش وزن برای کم کردن فشار روی عضلات لگن، درمان یبوست برای جلوگیری از زور زدن های مکرر، ترک سیگار و درمان سرفه های مزمن از اقدامات اصلی هستند. همچنین توصیه می شود از بلند کردن اجسام سنگین خودداری شود و نحوه صحیح نشستن در توالت رعایت گردد تا از افزایش فشار در ناحیه لگن پیشگیری شود.
پیگیری و عدم مداخله درمانی
در برخی بیماران، افتادگی مثانه خفیف است و هیچ علائم قابل توجهی ندارد. در این شرایط نیازی به درمان فوری نیست و تنها پیگیری منظم توسط پزشک هر شش ماه یکبار توصیه می شود. اگر در طول زمان علائمی مانند احساس فشار، بی اختیاری ادرار یا عفونت های مکرر بروز کند، اقدامات درمانی آغاز خواهد شد. البته لازم به ذکر است این روش برای افرادی مناسب است که افتادگی شان تاثیری بر کیفیت زندگی ندارد.
تمرینات کگل (Kegel)
تمرینات کگل یکی از موثرترین درمان های غیر جراحی افتادگی مثانه در مراحل خفیف تا متوسط است. این تمرین ها با هدف تقویت عضلات کف لگن طراحی شده اند و به بازگشت توان عضلانی در ناحیه اطراف واژن، مثانه و رکتوم کمک می کنند. یادگیری صحیح این تمرین ها تحت نظر پزشک یا فیزیوتراپیست ضروری است تا عضلات هدف به درستی منقبض شوند. بنابراین انجام منظم کگل کنترل ادرار را بهبود داده و از پیشرفت افتادگی جلوگیری می کند.
فیزیوتراپی و بیوفیدبک کف لگن
در فیزیوتراپی تخصصی کف لگن با استفاده از دستگاه های بیوفیدبک، انقباض و عملکرد عضلات لگن پایش می شود تا بیمار نحوه صحیح انجام تمرینات را بیاموزد. این روش برای افرادی که در اجرای صحیح تمرینات کگل دچار مشکل هستند بسیار مفید است. بیوفیدبک با افزایش آگاهی عضلانی و تقویت تدریجی عضلات باعث کاهش علائم افتادگی می شود، هرچند ممکن است شدت افتادگی را کاملا برطرف نکند.
بیشتر بخوانید: علت بوی بد واژن
لیزر واژینال
در موارد خفیف، استفاده از لیزر واژینال به عنوان یک روش غیر تهاجمی و سرپایی نتایج خوبی دارد. لیزر با تحریک کلاژن سازی، افزایش خونرسانی و تقویت بافت واژن موجب سفت تر شدن دیواره های واژن و کاهش افتادگی مثانه می شود. این درمان بدون نیاز به بیهوشی و بستری بوده و در مطب پزشک انجام می گیرد. لیزر علاوه بر بهبود افتادگی در کاهش خشکی واژن و بهبود روابط جنسی نیز موثر است.
استفاده از پساری (Pessary)
پساری وسیله ای سیلیکونی یا پلاستیکی است که توسط پزشک داخل واژن قرار داده می شود تا از مثانه و سایر اندام های لگنی حمایت کند. این روش به کاهش علائم افتادگی، احساس فشار یا بیرون زدگی کمک می کند اما افتادگی را به طور کامل برطرف نمی کند. بیمار با آموزش پزشک، پساری را برای شست و شو و تعویض از واژن خارج می کند. لازم به ذکر است این روش بیشتر برای زنان مسن یا افرادی که شرایط جراحی را ندارند، مناسب است.
درمان دارویی و هورمونی
در زنان یائسه، کاهش سطح استروژن باعث ضعیف شدن عضلات و بافت های حمایت کنندهی واژن می شود. در چنین مواردی، استفاده از کرم ها یا شیاف های استروژنی به صورت موضعی تجویز می شود تا بافت واژن و مثانه تقویت و انعطاف پذیرتر شود. این درمان به ویژه در کاهش خشکی واژن، عفونت های مکرر و سوزش ادرار موثر است و در کنار سایر درمان های غیرجراحی استفاده می شود.
درمان جراحی افتادگی مثانه
وقتی این عارضه شدید باشد یا درمان های غیرجراحی موثر نباشند، جراحی بهترین گزینه محسوب می شود. هدف از جراحی، ترمیم بافت های ضعیف شده و بازگرداندن مثانه به موقعیت طبیعی خود است. با توجه به وضعیت بیمار و نظر جراح، روشهای مختلفی برای انجام عمل وجود دارد:
- جراحی باز: در این روش، برشی در ناحیه شکم یا واژن ایجاد می شود تا مثانه و بافت های اطراف آن ترمیم شوند. این روش برای موارد پیشرفته تر کاربرد دارد و نیاز به بستری کوتاه مدت دارد.
- جراحی کم تهاجمی (لاپاراسکوپی): با ایجاد چند سوراخ کوچک در زیر شکم، ابزارهای ظریف جراحی وارد بدن می شوند. این روش با حداقل برش و درد، دوران نقاهت کوتاه تری نسبت به جراحی باز دارد.
- جراحی با کمک ربات: در این تکنیک پیشرفته، جراح از بازوهای رباتیک برای انجام عمل استفاده می کند. دقت بالا، خونریزی کمتر و بهبودی سریع تر از مزایای این روش است.
- جراحی همراه با اسلینگ مجرا: در بیمارانی که علاوه بر افتادگی مثانه، دچار بی اختیاری ادراری نیز هستند، جراح ممکن است در کنار ترمیم مثانه از عمل اسلینگ مجرا استفاده کند. در این روش با ایجاد نوار حمایتی زیر مجرای ادرار، کنترل ادرار بهبود می یابد و نشت ادرار هنگام عطسه، خنده یا فعالیت های روزمره برطرف می شود.
بیشتر بخوانید: عوارض بعد از جراحی افتادگی مثانه
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، افتادگی مثانه یکی از اختلالات شایع و قابل درمان در میان زنان است که اغلب به دلیل تضعیف عضلات و بافت های حمایت کننده کف لگن رخ می دهد. این عارضه از درجات خفیف تا شدید متغیر می باشد و در صورت عدم توجه موجب بروز مشکلاتی مانند احساس سنگینی در لگن، بی اختیاری ادرار یا عفونت های مکرر می شود. روشهای متنوعی برای تشخیص و درمان این بیماری وجود دارد که انتخاب نوع درمان بستگی به شدت علائم، سن بیمار، شرایط جسمی و میزان تاثیر افتادگی بر کیفیت زندگی دارد. در موارد خفیف، تمرینات کگل و مراقبت های غیرجراحی موثر می باشند اما در افتادگی های پیشرفته تر، جراحی ترمیمی بهترین راه برای بازگرداندن عملکرد طبیعی مثانه است.
